ابن عطا ، كه به تعبير ماسينيون ( مصايب ، ص 43 ) « از ابهام‌آميزترين رجال » مكتب بغداد است ، بر اثر پاك اعتقاد شمردن حلاج وأصل الهى قايل بودن براي حالات عرفانى أو جان بأخته واز اين حيث شهرت دارد : « اخوّتى كه به شهادت يكى از نامه‌هاى محفوظ مانده در سراسر حيات مايهء يگانگى اين دو تن بود موجب شد تا در آزمايش مرگ نيز يار ويگانه باشند » ( مصايب ، ص 46 ) . هر دوى آنان در 309 هجرى / 922 ميلادي در گذشتند « 2 » . ماسينيون مواردى را نيز ياد آور شده است كه ابن عطا بر سر آنها با جنيد بزرگ به نزاع برخاسته ودر خلافهاى خود شمّ روحاني بس لطيف‌تر وحقيقت بين ترى نشان داده است . ليكن نويسندگان مسلمان تذكره‌هاى أوليا بويژه بر ولع ابن عطا به قرائت قرآن وتأمل در آن تأكيد دارند . به نوشتهء تاريخ بغداد ( ج 5 ، ص 27 ) ، وى در شبانه روز تنها دو ساعت مىخفت . در ماههاى عادى روزى يك بار ودر ماه رمضان روزى سه بار قرآن ختم مىكرد . مريد أو ، ابن حبيش مىگويد : « يك بار قرائت قرآني را سرگرفت كه نزديك ده سال طول كشيد ودر اين اثنا بر آن شد تا با انس گرفتن با معاني قرآن به استنباط بپردازد ( معناى باطن قرآن را بيرون كشد ) ، وپيش از ختم قرآن در گذشت . » ( به نقل از أبو نعيم ، حلية ، ج 10 ، ص 302 ) . تفسيري كه در اينجا به طبع مىرسانيم چه‌بسا ثمرهء همين ده سال تفكري باشد كه ابن حبيش از آن سخن گفته است - يا دست كم بخشي از اين تفسير ، همان بخشي كه چون سلمى در صدد تأليف خود برآمد ميان صوفيان دست بدست مىگشت « 3 » . در واقع ، روايات حقائق التفسير از ابن عطا دو نوع است : تعداد زيادى از اين روايات فاقد اسناد است واين در باب همهء تفسيرهايى صادق است كه سلمى در تأليف خود درج كرده است . اين دسته از روايات ، كه بمراتب مهمتر است ، پيش از سلمى به كتابت درآمده بود واشارهء ابن حبيش به همين دسته است « 4 » . ليكن ، در مورد همين ابن عطا ، تعداد كثيرى از روايات

--> ( 2 ) به قول بعضي ، ابن عطا در 309 يا 311 در گذشت ، ليكن نه سلمى سند أخير را معتبر مىداند نه مؤلف تاريخ بغداد . ( 3 ) اين تأليف بايد در حدود سال 370 هجرى ، تاريخ تقريبي ورود سلمى به بغداد ، پايان يافته باشد . به هر حال ، سلمى آن را پيش از دست زدن به انشاى دو اثر بزرگ ديگر خود - تاريخ الصوفية كه ظاهرا امروزه مفقود است ، وطبقات الصوفية كه در قاهره وهمچنين به همت پدر سن Pedersen تصحيح وچاپ شده - به انجام رسانيده بود . نقل قولهاى ما از چاپ قاهرهء طبقات الصوفية است . ( 4 ) به نوشتهء تاريخ بغداد ( ج 12 ، ص 73 ) ، أبو عمرو ( يا أبو عمر ) انماطى اين بخش از تفسير را نشر كرده ، چه ابن عطا همهء نوشته‌هاى خود را به أو سپرده بوده است . همچنين نگاه كنيد به : ، 44 , No 74 . OperaMinora , II , p ، ( مطالعاتى در باب إسنادها ) MASSIGNON , Etudes sur les Isnad سبكى ، طبقات ، ج 2 ، ص 36 وسلمى ، طبقات ، ص 50 ، پانوشت a از مصحّح .